Meraklı Köfteci (1976): Kemal Sunal’ın Köfte Arabasından Eski İstanbul’a

Sinemadan Sofraya | Salih Seçkin Sevinç

Geçen akşam YouTube’da benim doğumumdan üç yıl önce çekilmiş bir Kemal Sunal filmi izledim: Meraklı Köfteci. 1976 yapımı filmi bugüne kadar nasıl izlememişim bilmiyorum. İlk kez seyrettim, çok da hoşuma gitti.

Yönetmenliğini Ergin Orbey’in yaptığı film sinematografik açıdan öyle çok kuvvetli değil. Hikâyesi basit, oyunculuklar abartılı; esprilerin önemli bir kısmı Kemal Sunal’ın o bildiğimiz saf, avanak hâlleri ve mimikleri üzerine kurulmuş. Bildiğimiz Yeşilçam komedisi. Ama bir taraftan da başka bir şey izliyor insan: 1976 yılının İstanbul’unu.

Ben kendimi yer yer filmi bırakıp arka plandaki sokaklara, Kız Kulesi’ne, insanların yüzlerine, seyyar köfte arabasına, meyhane masalarındaki eski rakı şişelerine bakarken buldum. Kurmaca bir film, ama kaydettiği şehir gerçek. Bu yüzden gözümde belgesel değeri de taşıyor.

Kız Kulesi’nin Önünde Bir Seyyar Köfteci

Kemal Sunal’ın canlandırdığı Zühtü Karışan, el arabasıyla köfte ekmek satan, iyi niyetli ama başkasının işine karışmadan duramayan bir adam. Harem Otogarı çevresi, Üsküdar kıyısı, maç çıkışları… Filmdeki o sokak hareketliliği, geçmişin İstanbul’unu merak eden biri için başlı başına bir seyirlik.

Hele Zühtü’nün köfte arabası! Küçücük bir el arabası, üzerinde tente, tentenin arasından yükselen komik bir baca ve daracık bir ızgara. Birkaç köfteyi orada pişirip ekmeğin arasına koyuyor, müşterisine yetişmeye çalışıyor. Karikatür gibi ama bir o kadar da sevimli. Akşam köftesini hazırlayıp ertesi gün sokakta satmak için yola çıkan bir adamın bütün dünyası o araba.

Bugün İstanbul’da böyle köfte arabaları eskisi kadar karşıma çıkmıyor. Elbette hâlâ vardır; maç çıkışlarında, istasyonların yakınında, bir semtin arka sokağında. Belki ben gece eskisi kadar dışarı çıkmadığım için de daha az görüyorum. Ama filmdeki arabayı görünce aklıma hemen ortaokul yıllarım geldi.

Göztepe’deki Köfteci Amca

Göztepe’de ortaokula giderken okul çıkışında uğradığım bir köfteci amca vardı. Bir yolun üzerinde tezgâh açardı. Onu keşfetmiştim; fırsat buldukça gider ekmek arası köfte yerdim. İçine köfteyi, soğanı, domatesi yerleştirirdi. Ekmek bir yandan yumuşacık, bir yandan hafif çıtır olurdu. Allah’ım, ne güzel köfte ekmekti o!

Amcayı yalnızca köftesi yüzünden hatırlamıyorum. Çok temiz, düzgün görünümlü, tatlı bir adamdı. Nedense bana daha önce başka bir iş yapmış, belki beyaz yakalı olarak çalışmış da sonra geçimini sağlamak için köfteciliğe başlamış biri gibi gelirdi. Gerçekte öyle miydi, bilmiyorum. Zihnimde kalan izlenim şu: Sanki köfteci değilmiş de sonradan köfteci olmuş bir adamdı.

Yıllar geçtikçe insanın hafızasında bazı tatlar, bazı yüzler kalıyor. O köfteci amcanın yaptığı ekmek arası köfte de benim için öyle.

Mecidiyeköy’deki Mustafa Usta ve Yeşil Anadol

Üstelik yıllar sonra Harbiyiyorum için bulup yazdığım bir köfteci daha var: Mecidiyeköy’deki Köfteci Mustafa. 2016’da kendisini yazmış, 2017’de de Köfteci Dosyası’na almışım. Profilo civarında, Oğuz Sokak ile Altan Erbulak Sokağı’nın kesişiminde, yeşil bir Anadol kamyonetin üzerine kurulmuş küçücük köfte tezgâhında çalışıyordu.

Mustafa Usta ve kardeşi, kamyonetin üzerindeki daracık alanda iş bölümü yapıyordu. Biri köfteleri ızgarada pişiriyor, diğeri ekmeğin arasına malzemeyi dolduruyordu. Öğle vakti çevrede çalışanlar geliyor, ayranla birlikte köfte ekmeklerini yiyordu. Müdavimleri de vardı. Bir lokanta değil; küçücük, kendi dünyasını kurmuş bir sokak köftecisi.

Zühtü’nün arabası İstanbul’u dolaşıyor; Mustafa Usta’nınki ise çoğunlukla aynı noktada duruyordu. İkisi farklı ama temsil ettikleri esnaflık kültürü birbirine benziyor. Filmdeki köfte arabasıyla aramızda kırk yıl olmasına rağmen bu tanıdıklık hissi kaybolmamış.

Eski yazılarım burada: Mecidiyeköy’de Köfteci Mustafa (2016) ve Köfteci Dosyası: Mustafa Usta (2017). Elbette bunlar tarihî ziyaret notları; bugün aynı yerde ve aynı saatlerde çalıştığını ayrıca doğrulamak gerekir.

Dört beş yıl kadar önce yenilenmiş Maltepe Tren İstasyonu civarında da böyle bir köfteciye rastlamıştım. Sonra pek denk gelmedim. Filmin arkasından yeniden sokak köftecilerini düşünmem biraz da bundan.

Bir Miras Çıkıyor, Herkesin Yüzü Değişiyor

Film, Zühtü’nün hiç kendine vazife olmayan meselelere karışmasıyla ilerliyor. Kavga görür, ayırmaya kalkar; başı dertte biriyle karşılaşır, yardım etmek ister; sonunda karakolluk olur. Derken zorla evlendirilmekten kaçan Fatma’ya el uzatırken kendi başına bir evlilik meselesi açıyor. Bugün bakınca namus dayatması, aile baskısı ve kadının ne istediğinin hiçe sayılması, dönemin o kalın çizgili komedi diliyle yüzümüze çarpıyor.

Asıl eğlence —ve asıl çirkinlik— Fatma’ya miras kalınca başlıyor. Daha önce Zühtü’yü hor gören, köftecilikle geçinen bu adamı önemsemeyen kim varsa birden hesabını değiştirmeye başlıyor. Bir taraf boşanma, öbür taraf evliliğin sürmesi ve çocuk yapılması peşinde. Herkesin gözünde miras var, bir tek Zühtü’nün ne istediği yok.

Film 1976 yapımı; tam elli yıl geçmiş. Türkiye’de paraya, mirasa, hazıra konmaya, başkasının üzerinden bir şey kazanmaya bakışımız çok mu değişti? Ben pek değiştiğini düşünmüyorum. Açgözlülük, rantçılık, ikiyüzlülük… Bunların hepsi filmde var, bugün de çevremizde. Daha dün yüzüne bakmadıkları insanı, bir paraya kavuşma ihtimali doğunca el üstünde tutuyorlar.

En çarpıcı tarafı ise şu: Zühtü’nün kendi emeğiyle köfte satması ona itibar kazandırmıyor. Başkasından gelecek mirasın ihtimali kazandırıyor. Oysa kendisinin yaptığı değişen bir şey yok; bildiğimiz iyi niyetli Zühtü.

Eski Rakı Şişeleri, Basit Mezeler ve Meyhaneler

Filmdeki meyhane sahnelerini ayrıca sevdim. Zühtü ve çevresindeki erkekler, bir karar verecekleri ya da dertleşecekleri zaman soluğu meyhanede alıyor. Müzik, sohbet, rakı, birbirini süzen müdavimler… Öyle süslü tabakların, büyük gastronomi iddialarının olduğu yerler değil bunlar. Rakının yanında bazen bir kâse yoğurt, bazen birkaç erik bile yeterli.

Masalara bakarken eski Yeni Rakı ve Kulüp Rakısı şişeleri, bugün pek görmediğimiz su şişeleri dikkatimi çekti. Filmin konusu akıp giderken ben eski ambalajları incelemeye başladım! O yılların gündelik yeme içme hayatı, fark etmeden görüntünün içine kaydedilmiş.

Bu sahneler bana Bostancı’daki eski Şah Ömer’in Yeri’ni hatırlattı. Sonradan Assos Balık Restaurant adıyla anılan mekânı 2014’te Harbiyiyorum’da yazmıştım. Ciğer yahnisi, Adem Abi, mütevazı rakı masaları… O eski Şah Ömer yazısını buradan okuyabilirsiniz.

Geçenlerde Ali’yle Kadıköy Rıhtım’da gittiğimiz Koruçam Restaurant & Ocakbaşı da benzer bir duyguyu çağrıştırmıştı. Öyle iddialı tabaklar beklemiyorsunuz. Oturup Arnavut ciğerinizi yiyor, rakınızı içiyor, sohbet ediyorsunuz. Fiyatlarını da daha gösterişli yerlere göre makul bulmuştum. Koruçam’ın Google Haritalar konumu burada.

Bazen insanın aradığı tam olarak bu. Ne tadım menüsü, ne şov, ne de mutfaktan çıkan tabağın uzun hikâyesi. Bir küçük meze, bir kadeh rakı, muhabbet.

Bir Yeşilçam Komedisinin Belge Değeri

Meraklı Köfteci’ye büyük bir sinema eseri muamelesi yapacak değilim. Sinematografisi basit, karakterler karikatürize, toplumsal meseleleri ele alış biçimi yer yer kaba. Ama öyle bir samimiyeti var ki… İnsanların yüzleri, kıyafetleri, sokaktaki hareketleri, hatta oyuncuların bazılarının eksik dişlerini görebilmek. Bugünün cilalanmış görüntülerinden farklı, fazla düzeltilmemiş bir hayat duygusu.

Üsküdar’ı, Kız Kulesi’ni, Harem’i, maç kalabalıklarını, o köfte arabasını seyrediyorsunuz. Film yalnızca kahramanının hikâyesini anlatmıyor; farkında olarak ya da olmayarak bir şehrin gündelik hayatını da saklıyor.

Ben filmi bitirdiğimde miras kavgasından çok küçücük köfte arabasını düşündüm. Bir de Göztepe’de okul çıkışı köfte ekmek yediğim o temiz yüzlü amcayı. Zühtü’yü kıymetli kılan mirasa konma ihtimali değil, kimseye kötülük düşünmeden kendi emeğiyle hayatını sürdürmesi. Elli yıl sonra bile mesele bu kadar tanıdık geliyorsa, bu filmlere yalnızca gülmek için bakmamalı.

Bir film izledim; çocukluğumun köfte ekmeğine, İstanbul’un eski meyhanelerine ve bugüne uzandım. Sinemadan Sofraya yazılarına başlamak için bundan daha iyi bir vesile olur muydu?

Meraklı Köfteci’yi İzlemek İsteyenlere

Filmi benim izlediğim YouTube bağlantısından açabilirsiniz:

Video açılmazsa filmi YouTube’da izlemek için tıklayın.

İstanbul’da Böyle Seyyar Köfteciler Hâlâ Var mı?

Şimdi size sorayım: İstanbul’da hâlâ küçücük ızgarasında köfte pişirip ekmek arası satan seyyar köfteciler kaldı mı? Benim Göztepe’deki köfteci amcam, Mecidiyeköy’deki Mustafa Usta gibi. Belki bir tren istasyonunun yanında, belki bir maç çıkışında, belki mahalle aralarında, yıllardır aynı köşede…

Gelin, onları birlikte bulalım. Bu yazının altındaki yorumlara bildiğiniz köftecileri yazın. Mümkünse semtini ve sokağını, yakınındaki bilinen noktayı, hangi gün ve saatlerde tezgâh açtığını, en son ne zaman gördüğünüzü de belirtin. Elbette köftesini nasıl bulduğunuzu da anlatın. İstanbul dışından bildikleriniz de kabul.

Gelen bilgileri doğruladıkça semt semt düzenleyip yaşayan bir seyyar köfte-ekmek rehberine dönüştürebiliriz. Böylece bugün nerede köfte ekmek yenebileceğine dair kullanışlı bir kaynak oluşur; bir yandan da kaybolmaya yüz tutan bu esnaf kültürünün izini birlikte süreriz.

Kim bilir, belki 1976’daki o köfte arabasının ruhu, İstanbul’un hiç ummadığımız bir köşesinde yaşamaya devam ediyordur.

Tanıdığınız bir seyyar köfteci var mı? Yorumlarda buluşalım.

Vesselam.

Film künyesi: Meraklı Köfteci (1976). Yönetmen: Ergin Orbey. Oyuncular: Kemal Sunal (Zühtü Karışan), Gölgen Bengü (Fatma), Ali Şen, Hulusi Kentmen, İhsan Yüce. Senaryo: Sadık Şendil ve Erdoğan Tünaş. Kaynak: SinemaTürk.